افراد آنلاین
1 کاربر آن‌لاين است (1 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت اخبار)

عضو: 0
مهمان: 1

بیشتر...
شاهئر عیدمحمّد اونق ـ ئنگ کلالانئنگ 119ـ نجئ اوُتورشئغئنداقئ چئقئشئ - گزارش از: عطانظر برزین

فرستنده magtymghuly تاريخ ۱۳۹۴/۱۲/۱۶ ۲۱:۲۰:۰۰

تصویر اصلی
السّلام علیکم حوُرماتلئ ایلدِش لـِر، غالامداش لار و ادبیّـات موشتاق لاری
شاهئرلارئنگ یئل سایئن اوتورشئغئنا هؤوِس بیلدیریپ گلـِن لـِرینگ بارئنا حوُرمات بیلدیریأن . ماغتئم غولی نئنگ آدئنی گؤتـِریأن جمغئیـِتینگ آغضالارئنا آرمانگ دییمـِک بیلـِن و چکیپ یؤرِن زأحمـِت لـِرینه غادئردانلئق بیلدیرمـِک بیلـِن، واغتی ییتیرمأن اؤز پایئما دوٌشـِن گوٌرروٌنگه گیرمأگه روغصات سوُرایان.
عزیز دوُست لار منینگ پایئما دوٌشـِن گوٌرروٌنگ « غوُشغئ نئنگ آغرام لاری و گؤرنوٌش لـِری » . بو اوغوردا میرأهـِت سیز آیداسئم گلیأر منینگـِم بو اوغوردا بیلیأن زادلارئم بلکی عومومی ماغلومات دئر و بیر توُپار بللی زات لار اوٌچین آغزئمئ کؤپوٌرتمـِلی بوُلارئن . شوُندان گلـِن سیزدِن أومأنی دینگله مـِگینگیزی خایئش اده سیم گلیأر . سبأبی آنگسات زات لار هم ماشق ادیلمـِسه، کأ واغت لار قئن بوُلوپ دوٌشیأر . بارئنگئز ساغ بوُلونگ.
غوُشغئ نئنگ آغرام لارئ و گوٌرنوٌش لـِری
آغرام = وزن
دوُست لار آغرام دییـِنمیزده سؤزلـِرینگ ایچیندأکی سس لـِرینگ دوٌزگوٌنینه و سازلاشئغئنا و سؤزلـِرینگ لابیظ لانماغئنا گرِک بوُلان نأرسأنینگ گوٌرروٌنگی .
ای پری من / عاشئقام دیی/سـِم یانارام / دوُغروسئ
گؤرمه یـِنچه / گوٌل یوٌزوٌنگنی / بی قارارم / دوُغروسئ ماغتئم غولی
غوُشغئنئ اوُقانگدا ، دینگلأنگده
ای پری من = گؤرمه یـِنچه ، عاشئقام دیی = گوٌل یوٌزوٌنگنی
سـِم یانارام = بی قارارم ، دوُغروسئ = دوُغروسئ
یالئ سؤز دوٌزوٌم لـِرینگ سالدامئ بوُغون بوُیونچا دنگ چئقیار ، اینه شو یاغدایا آغرام دیییلیأر ، بو آغرامئ 4 + 4 + 4 + 3 دیییپ گؤرکـِزیلیأر . هر دؤرت بوُغوندان بیر دئنغی بار . دییمک اوُندا آغرامئنگ اساسی بوُغون دئر.

توٌرکمـِن غوُشغوسئندا آغرام لارئنگ بوُغون سان لارئ بیلـِن باغلانشئقلئ دئغئنئ نئ بیلدیک ( بو حاقدا ماقالانئنگ دوٌوامئندار آچئقلاما بار ) . عاراپ ـ پارس دیل لـِرینده هم یاغدائ شـِیله دیر، یؤنه عاراپ ـ پارس کلاسیک غوُشغئ گوٌرنوٌش لـِرینده آغراملئ گوٌرروٌنگ خاص چئلشئرئملی دئر . اوُنگا هم غئسغاچه یوٌزله نیپ گچـِریس . هر بوُغوندا بیر چکیملی سس بار عاراپ ـ پارسدا 6 سانئ چکیملی سس بوُلیار ــَـ ، ــِــ ، ــُــ / آ ، ای ، او توٌرکمنچه ده بو آلتی نئنگ اوٌستوٌنه ینه 3 سس غوُشولیار: اؤ ، اوٌ ، ائ . شونونگ بیلـِن جمعی 9 چکیملی سس بوُلیار. عاراپ ـ پارسدا چکیملی سس لـِر بؤلوٌنیأر . غئسغا u ، اوزین ــ ، چکیملی u ، اوٌچ بؤلـِک ادیأرلـِر . حتّی اوُنگا چکیم سیز سس لـِرینگ هم داخئللی بوُلیان یری بار ، و اساسان افاعیل دییلـِن آغرام بیلـِن اؤلچه یأرلـِر . مونگا عروض صونغاتی دیییلیأر . بو صونغاتدا آغرام لار دنگ چئقمالئ دئر . سبأبی اوٌنونگ آغرام مؤچبـِری غولاق دألده ، سس لـِرینگ یازئلشئ و چأگی دیر .

وَد بُ نا دا که هَر وَد بُ نا وا
تَ
ــــ u ــــ ــــ u ــــ ــــ u ــــ ــــ U
ع فَ لـَن عو فَ لـَن عو فَ لـَن عو فَ

توٌرکمن لـِر هم بو صونغاتا چمه لـِشیپ دیرلـِر . حتی کیتاپ هم یازئپ دئرلار . وفایئ « رونق الاسلام » کیتابئنئ اؤزوٌنینگ آیتماغئنا گؤرأ : فاعِلاتُن ، فاعِلاتُن ، فاعِلات آغرامئ نئنگ اساسینده یازئپ دئر .

بَر خَ رِم دیی ران سوُ حید توُ اوُل نی
ها
ــــ u ــــ ــــ ــــ U ــــ ــــ ــــ U ــــ
لات عِ فا تُن لا عِ فا تُن لا عِ فا
صَر تَ مُخ فو طی لَ خوُش نی عا مَ دِر


گوٌرنوٌش = قالب
یانگی آغرامئنگ گوٌرروٌنگینده اساسی اؤلچـِگینگ بوُغون دئغئنئ و آغرامئنگ بیر هیلی سس سازلاشئغی دیغئنئ آیتدئق غوُشغئ نئنگ قالب = گوٌرنوٌشئ نینگ اساسئ نامه دِن عئبارات دئر ؟
غوُشغئ نئنگ گوٌرنوٌشینی آنگلامالئ بولیار. توٌرکمـِنیگ غوُشغولارئ هم عاراپ و هم پارس کلاسیک غوُشغئ لارئنگ غارشئ لئق تأثیریندِن پـِیدالانان دیغئنا گؤرا بیز اوُوال باشدان عاراپ ـ پارس غوُشغئ گوٌرنوٌش لـِری ساناپ گچمـِلی بوُلیارئس .
مثنوی ـ قطعه ـ غزل ـ رباعی ـ مسمّط ـ قصیده ـ مستزاد ـ ترجیع بند ـ ترکیب بند و شونگا منگزِش لـِر . شو گوٌرنوٌش لـِرینگ غالاباسئ توٌرکمـِن ادبیّـاتئنا اؤزلـِشیپ گچـِن قالیپ لاردئر . یؤنه پارس ـ عاراپچادا بیر آز چئلشئرملئراق ، توٌرکمـِنه گچـِنده داشقئ کشبی گچیپ دیر . شـِیله هم آغرام اؤلچـِگ لـِر اوٌچین اولانئلیان افاعیل داغی 19 گوٌرنوٌشه اِیه بوُلیار . بولارئ اوُنسوُنگ توٌرکمـِن دیل آیراتئنلئغئ بیلـِن دوٌشوٌنمـِلی بوُلیارئس. ساداجا آیتساق یوُقاردا آغزالان غوُشغئ قالیپ لارئ نئنگ باری توٌرکمـِن ادبیّـاتئنا گچـِن یؤنه توٌرکمـِنده اوُنونگ آغرامئنئ افاعیل بیلـِن اؤلچه مـِک بوُلانوُق . اؤلچه جـِک بوُلسانگ توٌرکمـِنینگ 9 سانئ چکیملی سس لـِرینه اوزئن ، غئسغالئق نئشانئنئ دؤرِتمـِلی یا شوُنگا منگزِش زات لارا دوٌیپلی ایش لـِره چمه لـِشمـِلی . هر حال بیز غوُشغئ قالیپ لارئ نئنگ هر سی حاقئندا بیر ایکی آغئز سؤز آیدئپ گچمـِکچی بوُلیارئس . یرینده آزاجئق آچئقلارئس .
مثنوی ( ایکی لـِمه ) : هر بیتینگ ایکی مصرعی قافئیالاشئپ گیدیأر ( هر بیتینگ بـِیله کی بیت لـِره غاراش سئز قافیه سی بار . مئثال ماغتئم غولی دان :
ایکی آسمان توتموش اَختـَردِن زینـِت ....... نـِت
آدی رفعه ، آصلی یاشئل زُمرِّت .................. رِت
پریشیته سی باردئر سئغئر صوراتلئغ ............... راتلئغ
بـِییک لـِری باردئر اسماعیل آتلئغ ..................... آتلئغ هر نأچه اوزاسادا یاغدائ شـِیله دیر .
غوُشغئ نئنگ بو گوٌرنوٌشی اوزاق مضمون لارا مئناسئپ دئر . قافئیالارئنگ اوغرونئنگ آچئقدئغئ اوٌچین هر بیت ده قافیه اوٌیتگه یأر و شاهئر قافیه اوٌچین غئسّانمایار.
قطعه ( بؤلک ) : بو قالئپداقی غوُشغئ آزئندان ایکی بیت توٌرکمـِنچه بیرینه بولمالی قافیه سی ایکینجی مصرع لـِرده گلیار. ــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــ *
ــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــ *
غوُشغئ نئنگ بو گوٌرنوٌشی توٌرکمن شاهئرلارئنگ آراسئندا گینگدِن یایرامان دئر دییسـِک یالنگئشمارئس اؤیدیأرین .
غازال : غوُشغئ نئنگ بو گوٌرنوٌشینده غوُشغئ نئنگ باشلانغئچ مصرعسی نینگ قافیه سی ایکینجی مصرع لـِرینگ بارئندا قایتالانیار . بو قالئپ توٌرکمن غوُشغوسئنا گینگدِن گیریپ اؤزلـِشـِن گوٌرنوٌش لـِرینگ بیری دیر. توٌرکمـِن شاهئرلارئ نئنگ قالاباسی بو قالئپی اوللانان دئر ، هر چند توٌرکمن ادبیّـاتئندا غازالئنگ بللی وکیلی یوُق دییسـِکده ماغتئم غولی ، سـِیدی ، عومومان شاهئرلارئنگ باری دییـِن یالئ بو فوُرمادا غوُشغئ یازان دئرلار. بیر مئثال :
گر توتسا حالئمدان خابار ، غوری آغاچدان غان چئقار .......... غان باش مصرع
ائنسان شرارئمدن اثـِر تاپسا ، تنیندِن جان چئقار .................. جان ایکینجی
قارون قئلئپ مالئن ادا ، صد جان ایستأر بوُلسا فدا
گوٌن شمعیدِن بوُلوپ جئدا ، نودین غوُیوپ پنهان چئقار ........ پنهان
مستزاد ، ترکیب بند ، ترجیع بند ، بولار هم غازالئنگ دوٌرلی اوٌیتگأن گوٌرنوٌش لـِری دیر . مئثال اوٌچین ترجیع بندده آیری ـ آیری غازال لارئنگ ماضمونئنی دنگ چئقارئپ بللی بیر بندلـِرینی غایتالایارلار . اما ترکیب بند بیلن تافاووتئ بندلـِرده غایتالانمایار . باشغاچا بندلـِر قافئیالاشئپ گلیأر.
مستزاد بیر دولی مصرع گلیپ ایلکی یارتی مصرع بولوپ اوغرایار . غوُشغئ نئنگ بو گوٌرنیشینه سـِیدی و بـِیله کی لـِر چمه لـِشیپ دیرلـِر .
ای یار خوُرزمینی سانگا بیر نیچه ابیات +
بیزدن اولا پشکـِش ــ
من قابلی شاگیردِم، اوُنسوُنگ سیز مانگا اوستاد +
هیچ ادلمـِیه لیم قَش ــ
غام دشتیده آوارا بوُلان یارئ زبونام
عاقلئم داغی حیران
عیب اتمه اگر تارتار ایسـِم شعله لی فریاد +
سینام دوُلی آتش ــ
دوبیتی لـِر چارپارالار و ینه شونگا منگزِش زات لار هم بار ، امما توٌرکمـِن ادبیّـات گینگدِن گیران مسمط حاقئندا بیر نأچه سؤز آیتمانقاق قصیده حقیندا هم ایکی آغر سؤز بار .
قصیده عاراپ لارئنگ قدیمی غوُشغئ گوٌرنوٌشی بوُلمالی توٌرکمـِن غوُشغوسئنا هم یوُل آچان دئر. اوُنونگ قافیه فورماسئ غازالا منگزِش دیر، اوُنئ غازالدان تاپاووتلاندئریان مسئله، دسلاپ سطیر سانئ دئر ، اوُنسوُنگ هم غازال عئشقئ ، عرفانی ، اجتماعی ـ سیاسی بوُلیار، امما قصیده اؤومـِک ، سئندئرماق یا طبیغاتئنگ واصفی بوُلیار . سطیر سانئ غازالدان غئسغادئر . مئثال وفایی دان :
هانی اوُل توُحید سوُران دییرِم خابار
در معانی خوش لَطیف و مُختصِر*
ذاتی آنئنگ شش جهتدن خالی دئر
جسمی جؤوهـِردِن منزّه سربه ـ سـِر*
یوق تورار معلوم معیّن منزلی
در زمان و در مکان و در گذِر *
کیمسه اوُندان توغمادی، اوُل کیمسه دن
قُل هوالله معنی سی سربه ـ سـِر*
امما مسمّط توٌرکمن ادبیّـاتئنا اوُرناپ کؤپ شاهئرلارئنگ ایشلأن قالئبی دئر . اوُنونگ گوٌرنوٌش لـِری کؤپ مثلّث ، مربّع ، مخمّس ، مسدّس ، مسبّع و باشغالار، بو قالئپ توٌرکمـِن غوُشغوسئندا اؤزلـِشـِن سوُنگ 12 ـ لـِمأ داغئ هم بارئپ دئر .
مسمّطینگ مثلّث گوٌرنوٌشی توٌرکمـِنده گؤریلمأن دیر، یؤنه مربّع گوٌرنوٌشی کؤپ روُواچ تاپئپ دئر . اول بیزینگ مشهور غوُشوق فوُرمامئزدئر .
ـــــــــــــــــــــــ آ ــــــــــــــــــــــــ ب
ـــــــــــــــــــــــ آ یا ج ـــــــــــــــــــــــــ ب
مسمّط مخمّس :
بیرینجی بند : ــــــــــــــــــــــ آ ـــــــــــــــــــــــــ آ
ــــــــــــــــــــــ آ ـــــــــــــــــــــــــ آ
ــــــــــــــــــــ آ
ایکینجی بند : ــــــــــــــــــ ب ــــــــــــــــــــ ب
ــــــــــــــــــ ب ـــــــــــــــــــــ ب
ــــــــــــــــــــ آ
غالان گوٌرنوٌش لـِری هم شو ترتیپ بیلن دیر . اون ایکی لمأ بارساده شو قادانی توتوپ گیدیأر .
رباعی : غوُشغئ نئنگ رباعی گوٌرنوٌشی بللی عمر خیّامئنگ غوُشغئ شیوه سی دیر. ایراندا آرام ، ترکمنستاندا آمانگلدی آمان داغئ مشهور رباعیچی لاردئر . رباغئ نئنگ عاراپ ـ پارس ادبیّـاتئندا یؤریته آغرامئ بار، امما توٌرکمـِنچه ده اؤزلـِشـِن و اؤز اوُرنونئ تاپان دئر .
توٌرکمن آغرام لارئ و گوٌرنوٌش لـِری
توللی سؤودوٌگیم / حیران اوُلدوغئم = 5 + 5
تور گؤرسـِت بوُیونگ / غوربان اوُلدوغئم = 5 + 5
سن حارامزادا بوُیی نأبیلجـِک = 5 + 5
دأل چئقان چئناری گؤرِنینگ یوُقمئ = 11

توللی سؤودوٌگیم / حیران اوُلدوغئم
تور گؤرسـِت ساچینگ / غوربان اوُلدوغئم
سن حارامزادا / ساچی نأبیلجـِک
پوٌپـِک چیلله سینی گؤرِنینگ یوُقمئ
شو غوُشغئ غادئمی آیدئشئق غوُشغولارئنگ بیری سرِتسـِنگیز دؤرت سطیردن عئبارات بوُلان بو غوُشغئ نئنگ ایلکینجی 2 سطیری 5 + 5 = جمعی 10 بوُغون بوُلیار ایکینجی 2 سطیرینگ بیری 10 بیر 11 بوُلیار بو قالئپ لار توٌرکمـِنینگ غادئمی قالئپ لارئندان عئبارات بوُلان غوُشوغئنگ بیر گوٌرنوٌشی دیر . غوُشوق لارئنگ آغرام لارئ 5 بوُغونلئق ، 6 بوُغونلئق ، 7 و 8 بوُغونلئق و 11 بوُغونلئقدان عئبارات دئر، یؤنه خوُجا احمد یسوی نئنگ حکمـِت لـِری نینگ فوُرماسئنده 12 بوُغونلئق غوُشوق بیلـِن هم غابات گلسه بوُلیار .
غوُشوغئنگ گینگدِن یایران گوٌرنوٌش لـِری 7 ، 8 ، 11 بوُغونلئق لاردئر .
آغرام لارئ بوُلسا 3 + 3 + 5 = 6 + 5 = 11 ، یا ـ دا 4 + 4 + 3 = 8 + 3 = 11 دیر .
ماغتئم غولئدان بیر ـ ایکی مئثال :
غارا داشدان / غارا غئلنئ / سایلان گؤز 4 + 4 + 3 = 11
چوٌنگه لـِر / گؤرِجینگ گؤزه / مئخمان دئر 8 + 3 = 11
گلـِن آش دییپ / گلمـِز تورشو/تماغئل یوٌز 4 + 4 + 3 = 11
آشا مأتأج / دألدیر سؤزه / مئخمان دئر 4 + 4 + 3 = 11
توٌرکمـِن غوُشغولارئنگ آغرامئ بوُغون سانئ بیلن دیییانمیز اینه شـِیله دیر . بوُغونئنگ اوزئن یا غئسغادئغئنا غارامازدان دینگه دئنغئ حاسابا آلئنیار دئنغئ هم دوٌیپ سؤزلـِرئ بؤلمـِلی دألدیر . بؤلوٌنسه بوُلانوُق . ایکینجی مصرعده گوؤرشوٌنگیر یالئ . ینه بیر غوُشغئ بندی :
دؤزمه نـِم / دویمانام / دورمانام / اِی یار 3 + 3 + 3 + 2
بو ساقی / دؤوروٌندِن / ایچمه یین / جامئم 3 + 3 + 3 + 2
جامی می / سوندوغئنگ / گؤرمه سین اَغیار 3 + 3 + 3 + 2
گلمه نـِم / عاقلئما / گؤرمه ییپ / کأمیم 3 + 3 + 3 + 2
شو آغرام لار 6 + 5 و ینه 3 + 3 + 5 لـِر غوُشوقدا بار آغرام لاردان دئر. شو مئثال لارئنگ یتـِرلیک بوُلماغئنئ آرزوو اتمـِک بیلن، واغتئ مئزئنگ چأکلی دیگینه گؤرأ منی باغئشلانگ ، ساغ بوُلونگ آدام لار .

ارسال نظر
شرایط نظر*
همه‌ی نظرها نیاز به تایید مدیر سایت دارند
عنوان*
نشانه‌ی پيام*
       
پیام*
آدرس اینترنتی پست‌الکترونیکی تصویر واردکردن تصویر لبخند‌ها فلش Youtube _EXT_EXTGALLERY_ALTWMP کد منبع نقل قول

Bold Italic Underline Linethrough  چپ وسط راست  


برای دیدن محتوای در حال کار بر روی پيش‌نمايش کلیک کنید.
گزينه‌ها*
 
 
 
کد تایید*
{۳} + {۶} = ?  
نتیجه این عبارت را وارد کنید
حداکثر تعداد تلاش برای ارسال: 3 مرتبه