افراد آنلاین
1 کاربر آن‌لاين است (1 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت اخبار)

عضو: 0
مهمان: 1

بیشتر...

کلاسیک شاهئری مأمدولی کمینه‌نینگ عؤمری و دؤره‌ دیجیلیگی ____ بقلم:قمرالدین سیدی

فرستنده magtymghuly در تاريخ ۱۳۹۶/۱۰/۱۲ ۲۱:۲۰:۰۰ (207 بار خوانده شده) مشاهیر ترکمن
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.
گیردیش
ادبیاتئنگ اِل یترلی ماغناسی هؤنأرنیگ اؤزگؤزل گؤرگینی، کلمه دیر ، لوغات و واژالار بیلن بزمگی دیر و همده هر بیر ایلاتئنگ یاغدای‌لارئنی اجتماعی دئر، اقتصادی و سیاسی تایدان اؤلچگه سالئب دورموشئنگ دردنی، یاشایشئنی و گوٌن گوٌذرانئنی تئمارلارنان سؤزلر بیلن صوراتا چکمک دیر.
ادبیات باشغا هوٌنأرلردن باشغا چاراق هوٌنأر دیر. سبأبی بو صونغات جادئلی سؤزلردن یاسالان هوٌنأر. شونگ اوٌچین‌ام بو هونأر عاقئل کأسه‌سینده یرلشن، بینی ایشینه غوزغالانگ سالان پلسفه عئلمئنا یاقئن راق.
ادبی دیل ، هر بیر ایلینگ دورموشئندا اونگوشئق آبزال لارا منگزش آبزال‌لارئنگ بیری دیر سبأبی دیل هر بیر ایلی بیر بیرینه یاقئندان باغلانشئق لی ادن مسئله‌دیر. اگر رومان و اونونگ اؤسمک لیگی ادبییاتدا اوٌستوٌنلیک غازانماق لئغئنگ بییک نئشانی بولیان بولسا «طنز» یا «دگیشمه» ادبییاتی‌دا هوٌنأر اؤسوٌم لیک لرینگ بییک شاخالارنئنگ بیری دییب بولار.
ادبییات هر بیر ایلنیگ روخی تایدان کمچیلیک‌لرنه جوغاب غایتارماق اوٌچین دوغولان و دؤرؤدیلن زات‌دیر. شونگ اوٌچین «طنز» یا دیمک « دگیشمه» ادبییانئنگ دؤرؤمگی و اونونگ گوٌن –گوٌندن اؤسمک لیگی ده شیله بیر قادا دان داش دأل دیر.

«بیوگرافی شاهئر مأمدولی کمینه»

شو عاصرا چنلی تورکمن ادبییاتئندا‌‌‌‌‌«طنز» یا «دگیشمه» بؤلوٌمینده ائمئقلی بیرایشلأن شاخصیات یوق، المئـداما دگیشمه ادبییاتئندان گوٌرونگ آچئلاندا توٌرک لرده ملانصرالدینئنگ آدی گوٌیشلی آغئزلارا دولوشی یالی تورکمن لرده-ده ملاکمینه بو اوغوردا دولی تأثیرینی غویوب گیدن شاخصیات‌لارئنگ بیری دیر. ینه ده تورکمن طنز ادبیاتئندان داشغاری، تورکمنینگ کلاسیک ادبیاتئندا، سؤز آبزال لارئنی اله آلئب ادبییاتئنگ کؤکوٌنی و بناسئنی غوراب و بو اوغوردا توکونیگ سیز تالاش لار بیلن اولی رولی اویناب و یدی گن شاهئرئنگ بیری دیر دییلن آدی و شؤهراتی اؤز روخونا سرپای آلان شاهئرام مأمد ولی کمینه دیر.
کمینه خان لارئنگ و شالارئنگ بیداد الینده داد ادیلن زمانئندا 1770 نجی میلادی ئیل لارئندا سرخس دا بیر الی دار و یورگی گینگ ماشغالادا دوٌنیأ اینیب دوغولیار و شول یرده هم اوقو مکتبینی اوقویار.

وسونگ بولسا اوقو یاغدایئنی کأمیلشدرمک اوٌچین اون دوقوزنجی عاصرئنگ باشلارئندا اورتا آسیانئنگ مرکزی و دینی عئلمئنگ اؤسون یری بولان بخارا و خیوا اوقوجای لارئنا یوٌزلنیب اوقویار و گوٌن –گوٌزران اوٌچین کؤپ غئچئلئق‌لاری باشئندان گچیریب 1840 نجی ئیلدا دورموش یاغدائینا ساز گیتمأن دوٌنیأ بیلن خوشلاشیار.
کمینه بیرنجی گزگ «غوربان باغئت» آدلی غئزا اؤیلنیأر غوربان باغئت شاهئربیلن29 یئل عؤمور سوٌرندن سونگ، بی‌واغئت آرادان چئقیار. بو آیرالئق شاهئرئنگ عؤمور صاخئفاسئندا بیر آغئـر واقعا بولیار و بو اوغوردا اؤز بارئندا آدلی غوشغی.
سئندا شیله گیتریأر:
بیرکم اوتوز یئل دئر سوروشدیم دووران یارسن سیز گرگمز بوپانی جاهان
کمینه باقاردئنگ طاووس دِک هریان ایندی شادلئق یوقدور دوٌنیأ بارئندا
شاهئر بوعایالی آرادان چئقان دان سونگ «خئتای ماما» دیین عایالا اؤیلنیأر بودا بیر نأچه ئیل لاری باشئندان گچریب آرادان چئقیار. و سونگ بولسا «جوماگوٌل» آدلی دول عایال بیلن اؤیلنیأر. کمینأنینگ «غوربان باغئت» آدلی عایالئندان ایکی اوغول بولیار، آدلاری خدای یار و الله یار . اولارئنگ هم بیریندن بیر نأچه نسیل غالیار. شاهئرئنگ نبیره‌لری حأضیر تورکمن غالا دا و بایرام آلی‌دا یاشایارلار.
ملا کمینأنینگ یاقئندان تانشان وغاتناشان شاخصیات لاری
مأمد ولی کمینه اؤز دؤورینده تورکمنینگ گؤرنوکلی کلاسیک شاهئری ماغتئم غولی پئراغی‌نئنگ دؤرو‌دیجیلگینه یوقاری باها بریب دیر. خالق آراسئندا یایران رووایاتا گؤرأ بیر گوٌن شاهئرلارئنگ اوتورشئغی بولوب دئر. شول یئـغناقدا یوٌزه چئـقان «نأمه حاقدا یازماق گرگ» دیین سوراغا ملاکمینه: ماغتئم غولی سؤز میدانئنئنگ اوراغئنی اوروپ گیدیب دیر. بیزأ اونونگ خوشاسئنی چؤپلأیمسک ، زات غالماندئر دییب جوغاب بریبدیر. ملاکمینه شاهئر ملانپسنگ آنگئنا و اوقئبئنا یوقاری باها بریب دیر. شاهئرئنگ غاررئیان واغتی- ملانپسنگ یانگی یتیش گونلری بولوپ دئر خالق آراسئندان آلئنان رووایاتا گؤرا گوٌن لرده بیر گوٌن، کمینأ هانی ملاکمینه، ماغتئم غولی پئراغی نئنگ خوشاسئنی چؤپلأب یتیشیب بیلیأرسینگیزمی؟ دییب سوراغ آتئلاندا اوندا کمینه: چؤپله یأرین ولی، وکیل لرینگ یازی تیره سیندن بیر اوغلان «آیاغی دوشاقلی تای» یالی تارساقلاب قاپدالئمئزدان غالمایار دییب جوغاب بریب دیر. اوُل آیاغی دوشاقلی تایا منگزش دیلین شاهئر ملانپس دیر دییلیب چاق ادیلیأر.
ملاکمینه اؤز دؤوری نینگ بللی بیر شاهئری بولان «آمان» شاهئر بیلن هم آراغاتناشئق‌دا بولاندئغنی اؤز غوشغی سئندا بیان ادیأر:
کمینه دن بیر نئشانا یازئب گؤیبرسم آمانا
عارضئم دیسم عارضئمانا یورک ای سلطانا غارشی
خیوانئنگ طارافئندان دیکیلن سارئغلاردان بیر «نیازمحمد» آدلی بای بارمئش اونئنگ مدرسه‌سینده ملاکمینأنینگ اوغلان لاری اوقاب دئر. کأ واغئت اوُل اوغلان لاری نئنگ یانئناباراندا «سارئق شاهئری محمدی» بیلن هم آیدشئق ادرمیش.
خالق آراسئندا یایران رووایاتا گؤرا، گون لرده بیرگوٌن هانی ملاکمینه سن شاهئرچئلئق‌دا طالبی بیلن نِننگ سینگ ؟ دییلن ده اول: صوفی چئلئق دا مندن اؤنگ ده دیر یونه عشق حاقئندا آیدئشئق ادمیزده‌ منینگ آیدئشم سوو پِـسه گیدیأن یالی دئـر.
ملاکمینأنینگ ادبی لاقامی (تخلص) و همده یازئجی عالم لارائنگ کمینه حاقدا آیدان سؤزلری
یدی گن سانئنا غوشولان شاهئرمأمدولی کمینه غالام آتئنی سیسلأپ گؤر اوغلی تک غوشغی میدانئندا ظالم خان لارا غارشی دوروب و اولارئنگ تلک ایش لرینی یازغارمادان چکینمأندیر. اؤزینی ایلـگوٌنینگ غوللوق چئسی بیلیب و آداملارئنگ آدامکأرلیگینه دوشمان بولان منلیک صئپاتی اؤزیندن داش اتجک بولوب اؤزینی ایل خالقئنگ کمینه سی حسابلاپ حتی غوشغولاردا-دا کمینه «تخلص» یا کمینه لاقامی بیلن غوشغی یازئب دئر. کمینه اگرده گوٌن گوٌذرانی آشاق بولوب غاریبلئق و یوق سئزلئق اونونگ کؤنگلینده دألـده دولئنده اؤی توتان بولسا‌دا، روح سریشته‌سینی بلنت توتوپ خان‌لارئنگ خارمانئنا گؤز دیکمأن، اولاری نألت اتمه‌دن چکنیمأن و همده پاخئر-پوقارالارا یورگنینگ بای‌ خازئناسئندا سوٌیجی سوٌیجی غوشغولاری هؤدیرلأب و ایل ـ گونونینگ گؤنگلینی خوش و یوروگین قوصصاسئز اتمک اوٌچین شورتا و دگیشمه سؤزلری آیدئب یوروگنی آولاماغی باشارئبدئر.
گمینأنینگ آدی اون دوقوزنجی عاصئردا یاشایان عالئم لار اوٌچین تانئش ، تاتاردا قازان دانشگاسی نئنگ عئلمی اعضاسی بولان شاهیر «قایوم ناصری» اؤزگوٌن باتارئنگ تاریخ ادبییات آدلی ماقالاسئندا شاهئر مأمدولی کمینه حاقدا شیله گتریأر: گون دوغاروگوٌن باتاردا أهلی عئلمی اؤزینه بایداق ادنین عالئم لارئنگ بارئسی کمینأنینگ آدی بیلن تانئش دئرلار دییب دیر.
اورس یازئجی سی « نیکلای ایوانویج آشمارین» کمینأنی شیله تانئتیار : عدالات ـ سئزلئغئنگ اؤرتوگین سرییب و غارئب و پاخئرلار اوٌچین حاقئقاتی پشرلأب أشکأر ادن شاهئر دئر دییأر.
میخاییل یوگرانویج سالتیگف شچلرین اورس‌لارئنگ اولی یازئجی سی کمینه حاقدا شیله دییأر: منگ اوٌچین «لیلی مجنون» و «مونگ بیر گیجه» لیک دسسانئنگ سوٌیجی و عاجائیب بولوشی یالی کمینأنینگ غوشغولاری و شورتا سؤزلری عاجائیب لارئنگ بیری دئر . کمینه عجیزلرینگ و پاخئر پوقارلارئنگ و همده موسئلمان لارئنگ خورلوق چکیب و حاقئقات لاری عایان ادن شاهئری دئر.
غوشغولارئنگ مفهوم تایدان بوٌلوٌشی
ملاکمینأنینگ غوشغولارئنی یکأن یکأن گؤز اؤنگوندن گچریب و سئناو اویئندان آنگلی سرادنگده، سردارلار حاقئندا و سوٌوش حاقئندا یا باتئرلار حاقئندا غوشان حماسی غوشغوسئنا دوش گلیب بولانوق. یکه جه اورازئم آدلی غوشغئنی بو بؤلک‌لرینگ سانئندا گؤروب بولار، یؤنه اورازئم آدلی غوشغی‌دا کمینه دن می یا دأل؟ بیر جدل لی گوٌرونگ. یادا آغی غوشغولار (مرثیه) مئثال اوٌچین ماغتئم غولی‌نئنگ «گچدی دیدی‌لر» آدلی غوشغوسی و ملانپسنگ باتئر نپسه و مسکین غئلئجئنگ گؤک دپه واقاعاسئنا غوشان غوشغولاری یالی آغی غوشغولاری کمینأنینگ دیوانئندا آغتارئب تاپئب بولانوق یادا شالارئنگ شؤوکتینی وخان لارئنگ خایباتئنی اؤویب اؤزینی اولارئن سازلی سارایئنا و ایوانلی کؤشکوٌنه گؤز دکیب اؤوگأ مئناسیب بیلیب یازئلان غوشغوسی یوق.
اگر بیز توٌرکمن کلاسیک شاهئرملامأمد ولی کمینأنینگ غوشغولارئنی ادبییات گچلگی سیندن گچریب، آنگ غالبئرئندا اِلگه سالساق اوندا کمینأنینگ غوشغولارئندا اوٌچ گؤرونشه گؤز آیلاب بولار. اوُل اوٌچ گؤرونش یا اوٌچ بؤلِک مفهوم تایدان شورلاردان عئبارات دیر:
1ـ واصفی غوشغولار
2ـ انتقادی غوشغولار
3ـ تعلیمی و دینی غوشغولار
واصفی غوشغولار: واصفی غوشغولار دا شاهئر طبیغات دان، داغ‌دان و دره‌دیر، دریا و شونگا منگزش ذات لاردان خائیرلانئب اؤز خئیالئن دا غوشغوسئنی اوقئیان آدام‌لارئنگ ذینین ده و آنگئندا صورات دؤروتمگی باشاریار.
مئثال اوٌچین ملاکمینه یوٌرؤگنینگ ساز و کیپینینگ آنگری باش کؤک واغتی زولفینگ دیین غوشغئنی یازماقلئغی أهلی ایله عایان، سبأبی اؤز دؤوری نینگ أهلی شاهئرلاری غالام دپترلرینی گؤنگه غالدئرئپ تسلیم بولماغی یادا عئشق موٌلکونینگ سلطانی بولان ملانپس گلین قئرلارئنگ زولپی حاقدا بیزه ایندی غوشغی یازماق چتین، مگر بیزباشغا بیر دیلده یازایماساق دیمگی دوغری دانام اولی ائقرار. سبأبی زولف لرینگ آژدارها منگزه‌لیب گنجی ناهانه ایه بولماغی و أهلی جاهانا مشهور بولوب اصفهان‌باغئنگ گؤر یاپراق لاری یالی هیچ یری گؤرگزمک لیگی یادا بو زولف لره یوقئملی شانا دگنده کوٌللی عألمه عنبر ساچماغی ملانفسا دورسون أهلی خلایئقی هم ناتووان ایلأر.
شیله بیرعاجایئب واصف اتمک لیگه دوغرودانام کمینه بولماق گرگ.
یادا «آق یوٌزینده غارا زولفینگ هوٌناری داوا ادیب جنگ باشلادی یل بیلن
دیمک گؤزل لیگه گؤزل لیک بریأن غارا زولف لرینگ یوٌزه دؤکوٌلیب اؤنکی دن بتررأک گؤزل لرینگ جمالئنی جلوه بریشی و غار یل‌لرینگ گوٌویأ که جدل ادیب زولف‌لری اویان-بویانا سرپمگی غوشغودا روخی بلنت لیگینگ و صورات لانماغئنگ و واصف اتمگینگ آنگری باشی دئر.
یادا مأمدولی کمینه:
زولفینگ هر بیرتارئنا یوٌزمونگ توٌمن ایسته سنگ ناغئت بره‌ین پول‌لارئنگ بیر بیردن سانازولفینگ دییب یازماغی دولی بیر اغراق. بیر غارنی دوق بیر غارنی آچ و پایلاشئق دا غارئبلئق اونئنگ دورموش یاغدایئنا پای بریلن کمینه نأحیللی وهایسی خازئنادان گؤزل لرینگ یکأن یکأن هربیر تارئنا یوٌزموٌنگ توٌمن ناغئت تؤلؤملی؟ توراچ اؤز دیلندن بـلا غالاردییلشی یالی کمینه شیله بیر دیله چپر بولسادا اؤز دیلی بیلن بلاغالان شاهئردئر سبأبی بو اوغوردا کمینه بیر عؤمور، أهلی گؤزل لره برگی دار دئر. یؤنه منینگ پکیریمچه
برگی دارسن گؤزل لرینگ زولفینه اونی آنئق بیلیأر أهلی گؤزل لر
عؤموٌر بویی بیزغاشئنگدا غول دییب زولفینگ تاری تیترأب دوٌزرغازال لار
اگر ملاکمینه دیل بیلن بلا غالئب، غارئب و گچمز گوٌنونده أهلی گؤزل لره ‌برگی دار بولان بولسا-دا بوگؤزل لرینگ زوٌلفینی عاجایئب واصف اتمگی بیلن أهلی آیدان گؤزل لیک آلان گؤزل لر اؤز آژدارها تک یاسسانان زولف لرنینگ دیلیندن ائقرار اتدی لر، ای سوٌیجی و دگیشمه سؤزلر بیلن ایل-گونینگ گونگلینی آولان شاهئر بیزنیگ زولف لر میزی آنگری باش گؤزل واصف اتمگینگ بیلن بیزه برگیلی دألده بلکأم بیز بیر عؤمورسنینگ غاشئنگدا غول بولماق لئغا تاییار دیدی‌لر. دوغرودانام شیله بیر گؤزل‌لردن یتن توٌکؤنیک سیز هزت و حورمات الی دارو یوروگی بای بولان ملاکمینأنینگ حاقی.
انتقادی غوشغولار: شاهئر انتقادی غوشغولاردا، غوشغی بیلن اؤز یاشائیش دؤورینده بولان یاغدای‌لاری مئثال اوٌچین ظلم دئر، بی وفالئق، رأحیم سیزلیک، بی عدالت‌لئق و بی ائنصاپلئغی و اربت‌لیگی یازغارئب، یازغی سطیرلر بیلن أشکأر یا آسئرین بیلنکسیز صوراتا چکیأر.
روخی بلنت بولان کمینه اگر بایلار و خان لار، غارئب لارئنگ و پاخئر-پوقارالارئنگ-غانئنا یوغرولان جایلارئنا بویسانئب منلیک بایداغئنی غالدئرماق اوٌچین غارئب‌لاری آیاق آسئندا دپه‌لأب باسغانجاق لارئنی غئزئلدان بزأن بولسالاردا کمینه یؤنه کی اوتئرمان اولارئنگ غارشی سئندا دوروب سؤزلرینگ بناسئنی غئزئلدان قاپلاب دئر.
سبأبی کمینأنینگ عاصرئندا یاشان خان لارئنگ، جایلارئندان، منارالارئندان و اؤزلریندن هیچ بیر اثر غالماندئر . یؤنه کمینه و اونونگ عاجایئب سؤزلردن یاسان بناسی هر نه عاصئرلار گشدیگی چه گوٌن گوٌندن شؤهله ساچئب أهلی ادبییات سؤییر ائنسان لارئنگ آنگئنا و اوقویبئنا گؤزلیک بریأر.
بو «غارئب» آدلی غوشغوسئنی شو دؤورینگ دردینی، غایغی‌سئنی و یالئنئنی ایچیندن گچیرن کمینه‌دن باشغا هیچ بیر ائنسان دؤرؤدیب بیلمز سبأبی بو کمینأنینگ اؤز دورموش یاغدایی بیلن باغلانشئق لی مسئله. شونگ اوٌچین ام کمینه شو غوشغودا غارئب لاری چیشن خوما منگزدیب و شوم بولان اوغرودان، اوررامسی دان بتررأک موجاپات وتوهمت لر یافئب و اونونگ هیچ یرده سانا گلمیأن دیگینی اونگات پورمادا صوراتا چکیب دیر. (بررسی جامعه طبقاتی)
کمینه« گؤزه گؤرنن غئزی بولسا خان طاما دئر هرتین» دییب اؤز دؤورینده یاشان خان‌لارئنگ آنگری باش بی ائنصاپ لئغئنی نئغتاب عارئب لارئنگ حاق و آلغی اوٌچین گؤزه گؤرونن غئزئندان طامالی بولماغئنی اونگات صورات دا یازغارمی باشارئب دئر.
یادا کمینأنینگ ایچمگینه غوشغی یازماغی یؤنه کی بیر یان لارئنی یاماق توتمان ایچمگی واصف اتمک دألده منگ پکیریمچه «ایچمک» کمینأنینگ یاشایئش دؤوری نینگ گؤرنیشی و نمادی. «ایچمک سنینگ تاریخئنگ غئرق یامالار گؤروب دیر» دیمگی یاشائیش دؤوری‌نینگ غئرق دألده دؤرت یوٌز یاماغی نئنگ باردئغنا ائشارات سبأبی بو ایچمگینگ یاماق توتمایشی یالی دؤرموش دؤوری نینگ دوٌزگون لری هم یاماق توتانوق ظلم، اربت لیک، آچلئق، خورلوق و منلیک، ایچمگه منگزش بولان دورموشئنگ هم یرتئق لارئنگ یاماق توتماز لئغی دئر. یادا:
« بیت بوٌرانینگ اؤیی دیر بارمامونئنگ چمینه کیمدن غالان شئلخاسن شیله مازالی ایچمک» دییب کمینأنینگ شیله سطیرلری دؤروتمگی، اؤز دؤوری نینگ ساغلئق یاشائیش یاغدائینی صوراتا چکمک دیر. کمینه ساغلئق یاشایشی یازغاماغی اؤزیندن باشلاب أهلی اؤزدؤورینده یاشایان لارا گؤنی تأرده دألده ، آسئرئن جا اولاری ساغلئق یاشایشا چاغئرئب دئر.
بولماسا ملاکمینه آغی غارانی سایغاران شاهئردئر پأکیزه ایمک اگر تاپسا و تأمیزگیمک ده اوٌلگوٌ بولوب آراسسا یاشایشا تابئن بولان بیربییک و شان شؤهراتا ایه بولان ائنسان دئر. یؤنه ایچمگی وسیله ادینیب أهلی این گوٌنونه تانگقئت برمک ماقصادی بیلن بومسئلأ سر ادیأندیگی حؤکمأنه دیر.
شاهئرمأمدولی کمینه گؤزل لیگی سؤیوب و یاغشی‌لارا، ساخی لارا و ایل گوٌنونگ خایرئنی اؤدا آدام‌لارا اونگات پورمادا حورمات غویوب دئر. یؤنه اربت لر و ینه ایل خالقئنا ائزا برن آدام لار هر پیشه‌ده و هر کأرده بولسالاردا ملاکمینأنینگ غوشغی غامچی سنئنگ آلاولی ضاربئندان آمان‌دا غالئب بیلمأن دئر لر مئثال اوٌچین عدالات اوغروندا اوتوران قاضی لاردا میزان باشئندا یالاندان گوٌوأ برن بولسالار ملاکمینه اولاری اؤزحال لارئنا راحات غویمان-تانگقئت طبله سینی دوٌرتمک دن چکنمأندیر.
(دیسم قاضی لار کأرینی آیدئب بولمازدا یارئنی)، (یالان سؤزله نینگ یارئنی ساتارسئنگئز پولا قاضئم)، دییب یادا (غارئب لارسیزه چپ بولار چئن تؤهمت سیز ایلمه قاضئم)
ای قاضی لارسئز غارئب لار اوٌچین کؤمؤچی، بولمادان گچن، اولارئنگ دردینی و آهئنی اگیس مدن گچن، اؤزینگیز اولارا درددیر توهمت بولوب دئرسئنگیز دییب قاضی لارئنگ اربت کأرینی نئغتاماغی باشارئب دئر.
یادا پیغامبرئنگ تاجینی باشئندا غویوب اؤزلرینی دؤورینگ عالئمی حسابلاب الیب دن-بی دن شرمنده بولان عالئم صئفات آدام لاردا اشیله دییب دیر:
اونون أشکار ادن آسیا بولسا اؤزونی بیله نی روسیا بولسا
پش گیه نینگ باری اؤولیا بولسا کؤپولمزدی ایلینیگ گوٌناسی بیله
اگر عالئم لارئنگ عئلمئنا بزنن عامال لارئندا نوقسان بولماسا ایل گوٌنده بیله بیر گوٌنأ کأرکؤپ بولمازدی دییب اولاری هم غوشغی گؤزونگیندن گچرمگی باشارئب دئر.
تعلیمی و دینی غوشغولار: کمینأنینگ دیوان دپترینی آغتارانگدا دینی، اؤویت ، نصیحت غوشغولارادا دوش گلیب بولار . سبأبی گچن دؤویرلرده اخلاقی و اجتماعی و دینی مسئله‌لری غوشغی بیلن ایل خالقا قووی صورات دا یترمک بولاردی شونگ اوٌچین شاهئرلار و اونؤنگ غوشغولاری بو اوغوردا اولی رولی اویناماغی باشارئب دئر مئثال اوچین: ملاکمینه عمدا یا سهوا بولان خطا ایش لری اوٌچین الله تعالی‌نئنگ درگاسئنا یوٌزلنمگی و همده نیم چه ملالارئنگ یالاندان بیر بیرینه کافر حؤکمینی بریب مسلمان لارا اذیت ائزا برمگی بولار دینی و تعلیمی غوشغلارئنگ سانئنا غوشولان غوشغولاردئر . یادا:
باخئل برمز، ایمز نانئن بک توتار جومارت اوغلی آش اوٌستونه آش غویار
دییب ایل لری اربت بولان باخئیل لئق صئفاتئندان غورویب و جومارتلئغا چاغئرماق و همده:
کمینه دییر خطا ایشیم وافر دئر بنده‌سی عاصی دیر، اؤزی غافردئر
مسلمانای کافر و دیین کافر دئر کافرنینگ دوزا خدا جزاسی بیله
صدقئنگ حاقا باغلا گؤونینگ ایمانا بریار گؤزله اگری یاردان «ال گؤتر» دییب های و هوس لره ماشغول ادن دنیأیی یارلاردان آلدانمان بیر الله‌غا سئغئنماق بولارئنگ همه‌سی کمینأنینگ دینی و تعلیمی غوشغولارئندان دئر.
کمینه دیر کپله سم ده کپ بولار کپله سم هایسی دردیم دپ بولار.
یالانچی ده یاغشی یامان کؤپ بولار غاری غادئر دانی سالما گؤزونگ دن
مأمدولی کمینانئنگ غوشغوسئندا ادبی آرایالار
هر بیر شاهئر غوشغولادا بیر غالئب دان خایئر لانئب غوشغی نئنگ داش بزگینی تئمارلاندن سونگ، غوشغئنی گؤرنوک و ماغنا تایدان گؤزل لشدیریب بزگ برمک اوٌچین ادبی صونغات لاردان دیمک غوشغا گلیشیک لی آرایا لاردان خایئرلانیار.
شیله بیر ادبی آرایالار شاهئرمأمد ولی کمینأنینگ غوشغولارئندا آزدأل مئثال:
اغراق: غوشغی دا بیرزادی اؤز حدیندن آشا اؤومک.
گؤنگلوم بهره تاپار اونیان اوینونگدان سکیز جنب ایسی گلر قوینونگدان
یارئنگ قوینوندان و گوٌلریوزیندن سکیز جنتینگ ایسی گلیأر دیمک بیر اغراق.
واج آرایی: غوشغی دا أهنگلی بولماق اوٌچین شاهئر بیر حارپی بیر بیت ده کؤپ غایتالایار مئثال: یوروشم، یارئشسام، گؤروشسم یئقار اوینا سام اوینومدا اوتار غارئبلئق
بوبیت ده اووالقی مصراع دا « ش و س» حارپی نئنگ و ایلکنجی مصراع دا «او» حارپی نئنگ کؤپ غایتالانماغی ملاکمینأنینگ واج آرایی صونغاتئندان خایئر لانماغی دئر.
تشبیه: بیرزادی بیرزادا منگزتمک. برحقئم دییب غئسساسا، چیش اوتئر خومدان بتر
غارئبی بیر چیشن خوما منگزتمک یادا: غارا یرینگ آژدارهانئنگ بارئندا دییب غارا یری بیر آژدارها مگزتمک
تضاد: معنا تایدان بیری بیرنینگ ترسینه بولان ایکی زادی بیربیت گترمک
دنیأ بیربی مصرف جای دئر حرام گزر حلال گزر
حلال و حرام بو بیت ده تضاد آرایاسئندان اوللانماق دئر.
تلمیح: غوشغودا بیر کلمه لردن خائیرلانئب اوقویان آدامی و اونونگ ذینینی بر دسسانا یادا بیر تاریخی واقاعا گؤنوٌک دیرمک دیر مئثال:
گؤزیوموب آچئنچا خیرالمرسلین معراجا یتردی جبرائیل امین
بو بیتی اوقئماق بیلن اؤز اؤزینه رسول الله نئنگ معراجا گیدن واقاعاسی ذیین لرده تداعی بولیار.
کنایه: غوشغودا گؤنی تأرده دأل ده، آسئرئن و بیلنیک سیز صورات دا بیرزادی آیتماق. مئثال:
عارف الله من دییب غوروق سئز ایت لر گیجه‌لر یاتئر ماز غوغاسی بیله
ایکنجی مصراع دا « گیجه لر یاتئر ماز غوغاسی بیله» دیمک، گیجه‌لر عارئف‌نما آدم‌لارئنگ خالقا گؤزلیک اوٌچین کؤب ذکر اتمگی ظاهئری ماغنادان آصلی ماغنا یتمک لیک .
مراعات نظیر: بیرسان و بیر خاطاردا بولان مئثالی یئلدئز، آی ، گوٌن یالی زات لاری بیر بیت ده گترمک.
چندان لارغارق بولدی بحری عولمانا بیهوده موج اوران سیلدن اِل گؤتر.
غارق، بحر عوممان، موج و سیل کلمه لرنینگ بیربیت ده گلمگی مراعات نظیر صونغاتی دئر.
تضمین: غوشغودا باشغا بیر شاهئرئنگ غوشغی سئندان یادا پیغمبرینگ حدیثیندن و قرانئنگ آیات لارئندان خایئرلانماق تضمین صونغاتئندان خائیرلانماق دئر.
مئثال : «ظای ظلمدا» ،«ربنا اعفرلنا»، «دانا کریم» بو مصراع دا عاظاماتلی بولان قرآن شریفینگ آیاتئندان خائیرلانماق شاهئر مأمدولی کمینأنینگ اونگات پورمادا تضمین صونغاتئندان و آریاسئندان پیدالانماغی دئر.
کمینه

دونیأنگ أهلی مکرین ایچمگه دئقئب
یوغئرئب یانگاذان عاقئل پایلادئنگ
سؤزینگ صافالی سئن سن سؤیگأقارئب
نوقئل دان قاب ادیب ناقئل پایلادئنگ

تارئخ قات لارئندا قالان حاق لارئنگ
بر دیسم چیشر اول بیر خوم دان بتر
بیله ده غابارما اوررام سی دونیأ
بیر گون گلر ولیم حاق حاقا یتر

کم لیک دن کم بولماز کمینه بولان
یؤنه هر کم لر..إم کمینه بولماز
قارا یرینگ قات لارئندا کؤک اوران
شاخالار گول برر هیچ هاچان سولماز

کمینه پایلادئنگ سؤزینگ مرجه نین
دولدئرئب ایل گونینگ کونگل خورجئ نئن
بوش بولسا دا ولیم اؤزجه چورجئ نئنگ
آلما دئنگ إل اوزاب بایئنگ برجگین

یامانلئق گؤرئب می سندن غارئب لئق
یدی گؤز چشمه دیر یئرتئق ایچمه گینگ
پند بولدی ایلیمه سنینگ دورمئشئنگ
آغلاب دونیأ گلیب گولیب گچمه گینگ

داش غاینادئب چاغا لارئن یاتئران
گویمأب شیله کوب دانگی نی آتئران
یوک سیز دونیأ گلیب یوکلی نر بولئب
أهلی ایلینگ آغئر یوکین گؤترن

اولی پوداغ یایئب علم داراغتئنگ
سر چکمیش آسمانا شاخاسی بیلن
قئمات قویئب سنینگ آلتئن سطیرنگ
آلئب بولماز اونی باهاسی بیلن
برگی دار سن گؤزل لرینگ زولفینه
آنئق بیلیأر اونی أهلی گؤزل لر
عمیر بویی بیز قاشئنگ دا قول دییب
زولپینگ تاری تیترأب دوزر غازال لار


قاشئنگ چیتدیرمدی دونیأنگ حوققاسی
یؤنه گولیب گشدینگ قاش چیتن لره
سؤیگی مکتبین ده عشق ساپاق بریب
سؤیشمک اؤورتدینگ بوش یاتان لارا

آلتئن سؤزینگ آی هم گونش بو گونه
یالقئم ساشجاق ینه اول إرتیر لره
قورقئلی دؤوریمینگ دار دره سینده
زار اتمأور حاقئم شیله شیر لره

بایئنگ باسانجاغی بولسا قئزئل دان
قئزئل دان بزه دینگ سؤز باسانجاغئن
شیله لاوورداتدئنگ علم ائششی غئن
کیم بیلر قا اونئنگ هاچان سؤنجه گین
قئش 86—قمرالدین سیدی
صفحه مناسب چاپ 
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه