افراد آنلاین
3 کاربر آن‌لاين است (3 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت اخبار)

عضو: 0
مهمان: 3

بیشتر...

نظری بر دوره ی تاریخی و آثار شاعر نامدار ترکمن صحت ایشان

فرستنده admin در تاريخ ۱۳۹۰/۵/۲۳ ۱۹:۳۰:۰۰ (1104 بار خوانده شده) مشاهیر ترکمن

برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.


ساعت 16 عصر آخرین جمعه خرداد ماه سال نود، 66ـ مین نشست ماهانه جمعیت مختومقلی که به بررسی دوره ی تاریخی و آثار ادبی صحت ایشان اختصاص داشت با حضور جمعی از شاعران و نویسندگان و علاقمندان به فرهنگ و ادب ترکمن در سالن کتابخانه عمومی کلاله تشکیل و با تلاوت آیاتی چند از کلام ا... مجید آغاز گردید.
در این نشست فرهنگی ابتدا مجری برنامه نوریاغدی زیارتی از دیوان صحت ایشان قطعه شعر «سایرانی گور» را قرائت کردند و آن گاه به حاضرین خوش آمد گفته و عناوین برنامه را اعلام نمودند.


سپس عبدالعظیم ممی زاده یکی از اعضای فعال جمعیت، ضمن توضیح مختصر فعالیتهای این تشکل ادامه دادند که محمد صحت ایشان فرزند عبدالرحیم در سال 1890 میلادی در گؤک دپه بدنیا می آید و در سال 1965 میلادی در تأزه یاب ترکمن صحرا در سن 75سالگی دارفانی را وداع می گوید: نزدیک به سی و پنج سال از عمر خود را در ترکمنستان و حدود سی و نه سال نیز در ایران زندگی می کند. این فعال فرهنگی مهمترین وقایع تاریخی زمان حیات شاعر را در دو بخش :1ـ در ترکمنستان 2ـ در ایران تشریح کردند. در بررسی بخش اول دوره ی تاریخی چنین گفتند: در اوایل قرن نوزده میلادی در تاریخ زندگی ترکمن ها مسایل ملی و هویت قومی به شکل بارزی بروز کرد . در سال 1870 میلادی همزمان با هجوم روس ها به آسیای میانه در مرو، غووشئت خان و در آخال نوربردی خان قد علم کرده، رهبری ترکمن ها را بر عهده گرفتند. علت هجوم روس ها را بایستی به لحاظ اقتصادی بررسی کرد. تردیدی نیست که سرمایه داران روس و امریکا جهت تامین مواد خام کارخانه های خود و به راه انداختن آنها و تولید انبوه به محصولات استراتژیک آسیای میانه نیاز وافری داشتند و به همین سبب در خلال سالهای 1873 و1877 میلادی خیوه و بخارا، را به تصرف خود درآورده و یکسال بعد دامنه ی حملات خود را به کراسنوادا، حسنقلی ، چکش لر، غیزیل آروات گسترش می دهند. در گؤک دپه روس ها با مقاومت نوربردی خان و یارانش مواجه می شوند اما یکسال بعد ارتش تزار به رهبری ژنرال اسکوبولوف گؤک دپه را محاصره کرده و با انفجار دینامیت، شبانه پانزده هزار نفر انسان را به شهادت می رسانند و در سال 1885 میلادی کل ترکمنستان به تصرف روس هـا در می آید.
در سـال 1881 با اتعقاد قرارداد آخال بین دولتین ایران و روس، سرحدات تعیین و خاک ترکمن ها به سه قسمت 1ـ ترکمنستان 2ـ ترکمن های ایران 3ـ ترکمن های افغان تقسیم می شود. راه آهن سراسری در عرض یکسال در ترکمنستان کشیده شده و محصولات آسیای میانه از طریق این راههای مواصلاتی به سوی کارخانه های روسی روانه می شود. که مهمترین این محصولات پنبه بوده است. در سال 1890 استان ماوراء خزر به وزارت جنگ روس ملحق شده به صورت استان مستقلی شناخته می شود. در همان سالها یعنی 1897 میلادی ترکمنستان فعلی سیصدالی چهارصدهزار نفوس داشته است . در سال 1906 سی و نه هزارنفر در عشق آباد زندگی می کردند که از این تعداد یازده هزاروپانصدنفر روس ، دوازده هزارنفر فارس و شش هزارنفر ارمنی و یکصدو هفت نفر ترکمن که آنها هم کارگر ساده ای بیش نبودند. در سال 1905 الی 1907 در روسیه انقلاب بوژروا ـ دموکراتیک روی می دهد اما در انقلاب 1917 ترکمن ها همکاری می کنند و در سال 1918 ماموران قبلی تزار به کمک انگلیسی ها انقلابیون را کنار زده و دولت جدید تشکیل می دهند و متعاقب آن در قره قوم نه نفر از رهبران انقلابی را اعدام می کنند و اما در سال 1924 میلادی ایالت ترکستان به سه منطقه 1ـ جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان 2ـ جمهوری ازبکستان 3ـ جمهوری قرقیزستان تقسیم می شود. و بعدها با قزاقستان و تاجیکستان می شود پنج دولت جدید. در برپایی جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان دو نفر به نامهای غایغی سیز آتابای و ندربای آیتاکف نقش مهمی داشتند با اعلام جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان اساسنامه ای در 18ماده که مفاد انقلابی داشته است، تدوین می شود و مدت 10 الی 12سال غایغی سیز آتابای رئیس جمهور ترکمنستان می شود.
آقای ممی زاده در مورد وقایع تاریخی زمان حیات صحت ایشان در ایران چنین ادامه دادند: در سال 1305شمسی شاعر ترکمن صحت ایشان به اتفاق برادرش آبا ایشان و سایر قوم و خویشان به ایران می آیند در حالی که صحت ایشان سی و پنج ساله بوده است. در ترکمن صحرا از زمان انعقاد قرارداد آخال در سال 1881میلادی که حـدود یکصدو سی سال از آن می گذرد ، گذران زندگی ترکمن ها سخت می شود دادوستد مشکل می شود، حوزه ی چرا و دامداری آن ها تنگ می شود، مساله مالیات فشار می آورد. در شهر گنبدکاووس کنسول گری روسیه دایر می گردد تا این زمان ادارات دولتی، نظامی در ترکمن صحرا شکل نگرفته بود. دولت قاجار از کنسول روس تقاضا می کند چند تا اداره در گنبد و کومیش دپه باز نماید در سال 1905 میلادی انقلاب مشروطیت شروع می شود و مجاهدان مشروطه در آذربایجان، گیلان، مازندران دفاتری باز می کنند، انقلاب مشروطه قوت می گیرد در سال 1907 میلادی یعنی 104سال قبل گوگلان ها به بجنورد و نردین حمله میکنند . در همان سال محمدعلی شاه قاجار متمم قانون اساسی را امضاء میکند. در سال 1909 محمدعلی شاه از ایران فرار می کند، طرفداران وی در استرآباد و ترکمن صحرا بیکار نمی نشینند. در سال 1911 میلادی محمدعلی شاه از طریق کومیش دپه به ایران بر می گردد. بعد از چندماه اقامت در ترکمن صحرا با فراهم کردن بیست هزار سواره به طرف تهران حرکت می کند، در حوالی ایوانکی ورامین انقلابیون مشروطه با آنها مقابله می کنند و نیروهای سواره محمدعلی شاه را مغلوب می نمایند درسال1916 میلادی مجدداً جنبش در ترکمن صحرا شکل میگیرد در جنگ دوم جهانی فرمان میرسد که 15000نفر از ترکمن ها باید به جبهه بروند یموت های بالکان در برابر این خواسته ایستادگی می کنند و می گویند در این جنگ شرکت نمی کنیم و به ایران وارد می شوند. ژنرال مادریکوف آنها را تعقیب می کند و از سوی ترکمن ها قوای مسلح درست می شود . بابا قلیچ یموت، مرگن آرچین، شیخی خان دویه جی ، حسن خان به تاسیسات روس ها آسیب می رسانند.


عبدالعظیم ممی زاده ادامه دادند و گفتند در سال 1303 شمسی سلسله پهلوی تاسیس می شود باز هم در ترکمن صحرا جنبش هایی همزمان با آذربایجان ، خراسان و خوزستان شکل می گیرد. در سال 1924 و1927 میلادی رضا شاه خیزش های آذربایجان ، خوزستان، گیلان و قشقایی و بختیاری ها را سرکوب میکند در سال 1303 یاش اولی های ترکمن صحرا در اومچلی گردهم می آیند و جمهوری ترکمن اعــلام می شود در آن گردهمایی تاریخی از آتابای ها جان محمدبیگ و گؤکی ملا و از گوگلانها کـسیـر امـین شرکت داشته اند وزراء تعیین می شوند و عثمان آخوند هم به عنوان رئیس جمهور معرفی می شود. در همان سال سرحدات ترکمن معلوم می شود رضا شاه وکیلی به نزد عثمان آخوند می فرستد ولی وی سازش نمی کند زیرا از سه ناحیه جنگ آغاز می شود. از کومیش دپــــه ـ آق قالا و گنبد (البته به گنبد از طرف بجنورد قشون می آید) در این زمان به روایت تاریخی بین تیره های مختلف ترکمن به انحاء مختلف ، اختلاف می اندازند . غئلئچ ایشان به نفع رضاشاه اعلامیه می دهد و بخشی از آتابای ها دست از جنگ با رضاشاه می کشند . در اجلاس کومیش دپه محلی بین کومیش دپه و گرگان در 25 کیلومتری آن پایتخت و محل استقرار دولت ترکمن ها تعیین میشود و مقرر می شود که هزار دستگاه ساختمان برای دایر کردن ادارات تاسیس شود. ترکیه جمهوری ترکمن را به رسمیت می شناسد و انگلستان برای شناسایی آن وکیل و نماینده ای گسیل می دارد.
در سال 1925 میلادی معـززخـان،خان بجنورد و دو برادرش و 28ترکمن با فرماندهانشان و چهل و هشت کـرد در مشهد اعدام می شوند . از میان گوگلانها دردی خان، ندرعالی خان و ولی خان به نفع رضاه اعلامیه میدهند و اعلام همبستگی می کنند. در سه نقطه ترکمن صحرا دسته های مقاومت شکل می گیرد. جعفربای ها با دو هزارسواره به سرگردکی نپس سردار ، آتابای ها با دوهزار سواره به رهبری گؤکی صوفی و گوگلانها با پانصد سواره به رهبری اللهیارخـان با قشون رضاشاه نبرد می کنند و رضا شاه هم با توپ و تانک و هواپیما از هوا و زمین و از سه نقطه جنگ را آغاز می کند. مقاومت ترکمن ها در عرض چندماه شکسته می شود. اللهیارخان ، گؤکی صوفی و عثمان آخوند به شوروی رفته و در آن جا دستگیر و زندانی می شوند. پس از سرکوب جنبش ترکمن ها تحولات زیادی به زیان ترکمن ها صورت می گیرد، خلع سلاح ترکمن ها آغاز می شود، تدریجاً در شهرها و روستاها اداره جات دایر می شود. سالغئت و مالیات زیاد اخذ می شود. مدارس به زبان ترکمنی بسته می شود، لباس ها تغییر پیدا می کند بخواست دولت جدید حتی نوع غذاها هم عوض می شود چای سبز قدغن می شود. یکجانشینی باب می شود . این پروسه برای ترکمن ها بسیار گران تمام می شود. این ها وقایع مهمی بودند از دوران آخر زندگی صحت ایشان ...
سپس سخنران این جلسه خدای بردی صفری در پشت تریبون قرار گرفتند و نخست از جمعیت مختومقلی در برپایی چنین محفل علمی ـ ادبی قدردانی کردند. ایشان خاطرنشان ساختند که در بررسی و کنکاش شاعران کلاسیک ترکمن دو چیز هویدا میشود: یکی توانمندی علمی و بصیرت ظریف شاعران ترکمن و دیگر اینکه قوم ترکمن فرهنگ درخشانی دارد و این معنا در جای جای دیوان شاعران مشهود است.
سخنران جلسه در ادامه گفتند که یکی از این شاعران بنام و خوش قریحه محمدصحت ایشان معروف به صحت ایشان و متخلص به مهجوری است که در سال 1312 هـ.ق در کشور ترکمنستان بدنیا آمده و در سال 1368 در ایران ـ خراسان شمالی کنونی در روستایی به نام تازه یاب درگذشته و در مدت 74 سال عمر پرفراز و نشیب خود اثری به ارمغان گذاشته است که در قالب اشعار نغز و پرمایه و بیانگر اوضاع اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی حاکم بر جامعه عصر شاعر دارد .
آقای صفری افزودند نخستین احساسی که در برخورد با شعر صحت ایشان به خواننده دست می دهد شگفتی و شیفتگی در برابر موسیقی کلام و پرمایگی است. شاعر صحت ایشان آشنایی کامل به زبان پارسی داشته و از قواعد و از فنون ادبی آن بهره مند بوده است که این آشنایی و تسلط بر آن در جای جای اشعارش مشهود است و نیز از صنایع ادبی و از علوم بیان و بدیع پارسی غافل نبوده است بر زبان عربی نیز تسلط کافی داشته و در اشعارش از احادیث و آیات قرآنی به وفور بهره برده است و گاه به زبان عربی اشعاری سروده است.
کارشناس فرهنگی عنوان نمودند که با بررسی دیوان اشعار شاعر صحت ایشان که با الهام از شاعران پیشین خود به سبک سنتی قوشوق (مربع) و گاهی هم مخمس سروده است و همچنان با نظر بر مضامین اشعارش میتوان شعر وی را در سه عنوان مضامینی تقسیم کرد:
الف)ـ اشعاری که خود به مناجات پرداخته و با خدای خویش به راز و نیاز نشسته و زبان به پند و اندرز مردمان گشوده و در بی وفایی دنیا به دلایل متقن و شواهد مشهود به قلم فرسائی پرداخته است.
ب)ـ اشعاری که به محبوب و معشوق دلباخته خود سروده است (عاشقانه)
ج)ـ بخش توصیف و اشعار وصفی زیبایی های طبیعت (توصیفی)
آقای صفری در پایان سخنرانی خود چنین اظهار داشتند: امروز بر فرهیختگان و ادیبان و عالمان ادبی ترکمن و علی الخصوص بر جوانان و دانشجویان آگاه و با مسئوولیت ترکمن است که از میراث فرهنگی و از سرمایه علمی گذشتگان ترکمن پایه گذاران فرهنگ اصیل و حافظان زبان ترکمن هستند، پاسداری نمایند.
سپس عبدالناصر راهنما شاعر و فرهنگی از بجنورد فرازهایی از زندگی شاعر گرانمایه صحت ایشان را بیان کردند. ایشان در مورد صحت ایشان چنین اظهار داشتند ؛ صحت ایشان در سال 1305 به ایران می آیند و در سال 1344 نیز دارفانی را وداع می گویند . از اقبال بلند صحت ایشان این است که اولا در گؤک دپه به دنیا آمده و گؤک دپه از سه لحاظ حائز اهمیت است : الف) داشتن اسبان اصیل و تیزپا ب)خواستگاه افراد سخنور و نام آور ج)داشتن افراد جوانمرد و وطن پرست ثانیاً: در بخارا یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان اسلام تحصیل کرده است. در مدارس علمی بخارا به علوم قرآنی ، مسلط بودن به زبان قــــومی ، ملبس به لباس قوم خود بودن و خوشنویس بودن طلبه هاو ... اهمیــــت زیادی می دادند.صحت ایشان فردی بسیار بهداشتی و شیک پوش بوده و به آراستگی ظاهر خود اهمیت می داد و به قول ترکمن ها « جالای» بوده است به عنوان مثال اگر جوراب و کفش او سفید می بود، کت و شلوارو پیراهن خود را نیز به همین رنگ انتخاب می کرد. بقول آقای راهنما زبان عربی زبان شریعت، زبان فارسی زبان شعریت و زبان ترکمنی زبان حقیقت است و مهجوری به هر سه زبان نام برده تسلط کاملی داشته است.
آقای راهنما افزودند ، صحت ایشان برای گذران زندگانی خود به کار دهقانی پرداخته و بعدها به کار تجارت و بازار نیز روی می آورد، و این پیشه سبب شده به نقاط مختلفی از جمله تهران،مشهد و بجنورد سفر کند و روایت است که چند بار مخفیانه به ترکمنستان رفته است و در یک نوبت از این سفرها با نویسنده معروف ترکمنستان بردی کربابایف ملاقات داشته است و در این ملاقات بوده که شعر معروف «آقجا گوٌل» را به کربابایف داده است که بعدها بدون ذکر اسم شاعر در رادیو عشق آباد به صورت ترانه درآمده است . آن گاه آقای عبدالناصر راهنما شعر معروف «یادیما دوٌشیأر» را به طرز شیوایی از دیوان شاعر قرائت کردند و در توضیح آن گفتند که این شاعر پس از هفت سال دوری از زادگاه خود به روستای تگه لک قوز در خــراسان شمالی می رود و در مرتفع ترین کوه آن بنام «تاغو داغ» که تقریبا روبروی (بحردن) قرار می گیرد شعر نسبتا بلند « یادیما دوٌشیأر » را می سراید .
در خاتمه یادآور شدند که صحت ایشان در اواخر عمر خود در محلی بنام « کووقالا» در کنار توپ چنار به اعتکاف نشسته است.
پس از پایان بیانات عبدالناصر راهنما، عبدالصمد ایشان نوه برادری شاعر در جایگاه قرار گرفتند و از برگزاری چنین مراسمی تشکر و قدردانی نمودند و در ادامه گفتند که محمدصحت معروف به صحت ایشان از شاعران برجسته و از تیره شیخ بوده که 35سال از عمر خود را در ترکمنستان بسر برده و سی و نه سال نیز در ایران زندگی کرده است و از سن 15سالگی شروع به سرودن شعر می کند. خوشنویس ماهری بوده دست نوشته های زیبایی از وی به یادگار مانده و او سیاح و گردشگر بوده به طوری که در موقعی که در ترکمنستان می زیسته است در بخارای شریف تحصیل کرده و به روسیه ، اوزبکستان ، آذربایجان و قزاقستان سفرهایی داشته است . پدر صحت ایشان در اطراف گؤک دپه حدود ده هکتار زمین داشته و در آن باغ بزرگی بوده که شاعر به پرورش گل و گیاه و پرندگان علاقه خاصی داشته و به همین جهت هر جا که می رفته پرندگان گوناگونی را می آورده و در قفس بزرگی نگه می داشته است. همسر صحت ایشان در آق چشمه از دنیا می رود و از او فرزندی باقی نمی ماند و علت ازدواج نکردن وی پس از آن این بوده است که قصد داشته به مکه برود و در همان جا ماندگار شود.
عبدالصمد ایشان یادآور شدنــد که گویــا شاعر در قید حیات خودش قصد داشته مجموعه اشعار خود را به چاپ برساند ولی موفــق نمی شود که بعدها مراد دوردی قاضی دیوان کامل وی را به چاپ می رساند. ایشان در ادامه سخنان خود شعر « یادیما دوٌشیأر » شاعر را بند به بند خوانده و آن را تفسیر و تشریح کردند و اسامی مکانهایی را که در شعر آمده است معرفی کردند و در پایان یکبار دیگر از جمعیت مختومقلی تقدیر و تشکر کردند و آرزوی خود را این دانستند که دیوان اشعار صحت ایشان کامل و در عین حال درست چاپ شود .
در ادامه برنامه شاعر میهمان عبدالقهار صوفی راد که تحت تاثیر وقایع تاریخی زمان صحت ایشان قرار گرفته بودند شعر بلند « توٌرکمن نامه» را قرائت کردند.
پایان بخش برنامه اجراء موسیقی توسط باغشی سلیمان غراوی و سازنده چاریارقلی بایندری مقدم بود که پنج آهنگ را اجراء کردند . در خاتمه مجری موضوع ، زمان و مکان برگزاری جلسه ی آتی (بررسی دوره ی تاریخی و اشعار غاییپ ناظار غاییبی)را اعلام نمودند.

گزارش از : آرتئق حسین زاده - کلاله
صفحه مناسب چاپ 
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه