افراد آنلاین
1 کاربر آن‌لاين است (1 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت اخبار)

عضو: 0
مهمان: 1

بیشتر...

در آمدی بر پیشینه و خاستگاه قوم ترکمن -- «یگن آتاغارری - مئرات آنانپس» مترجم احمدکم

فرستنده magtymghuly در تاريخ ۱۳۹۳/۱۱/۲۵ ۵:۳۰:۰۰ (946 بار خوانده شده) مقالات
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.
به اعتقاد صاحبنظران فرایند تشکیل جامعه کنونی ترکمن ها (با فرهنگ، دین و سایر ویژگی های جامعه شناختی خاص و امروزین خود) چرخه تکامل بسیار پیچیده ای را داشته است.
بسیاری از دانشمندان و آنتروپولوژیست ها اقوام کنونی ترکمن را حاصل ترکیب دو جامعه بومی که از دوران بسیار کهن در مناطق ترکستان، شمال ایران و افغانستان می زیستند و نیز طوایف ترک زبان می دانند.
برخی دیگر از صاحبنظران نیز عوامل بی شمار دیگری را در فرضیه تکوین قوم ترکمن دخیل می دانند.


هر کدام از دو نظریه فوق که صحیح باشد آنجه که در این میان آشکار است مراحل مختلف تکوین و تطور جامعه ترکمن هزاران سال طول کشیده است و این فرایند در آسیاب تاریخ دگردیسی خاص خود را طی کرده است که در این امر ملل بسیاری تاثیر گذاشته و ملل بسیاری نیز از آن متاثر شده اند.

در بحث پیدایش ترکمن ها «اغوز» ها نقش آشکاری دارند. اغوزها در واقع آخرین و بزرگترین موج از اقوام بی شماری هستند که در منطقه آسیای مرکزی رشد و نمو کرده اند. آنان، زبان، آداب و رسوم و دین خود (اسلام) را به ترکمن ها و چند قوم دیگر عرضه کردند. اغوزها جزء یکی از اقوام کهن و بسیار قدیمی ترکمن می دانند که در صحرای وسیع و فراخ آسیای مرکزی می زیستند و شهر جنت را در کرانه سیر دریا به عنوان پایتخت خود برگزیده اند.

طبق روایات تاریخی، اغوزخان (نیای بزرگ جامعه اغوز) عمری دراز یافت و بسیاری از مناطق را تابع حکومت خود نمود. وی دارای شش فرزند که هر کدام از فرزندان نیز دارای چهار فرزند شدند و اغوزخان جمعاً دارای 24 نوه شد. شجرنامه اغوزخان به شرح زیر است:

24 نوه اغوزخان هر کدام با ورود به اتحادیه طوایف اغوز و تشکیل اتحادیه اغوزها پرچمدار 24نسل اغوز گشتند که به این ترتیب نام 24 نوه اغوزخان به نام 24 طایفه اغوز اطلاق گردید.

در میان شاخه های ایلات در جامعه کنونی تراکمه از میان 24 طایفه آغوز می توان نام 12طایفه را به وضوح مشاهده کرد. طوایف قایی، بایات، یازیر (قاراداشلی)، دودورقه، آوشار، قارقین، بایاندیر،چاودیر، سالیر، ایمیر، ایگدیر و ایوه آغزی یولیق در زمره این طوایف ترکمن که در ترکستان، افغانستان و نیز شمال ایران می زیند به شمار می آیند.

در بین این اقوام، طایفه ایگدیر قدیمی ترین و دیرپاترین طایفه به شمار می رود که در کتیبه های ینی سئی-اورخون (مشکوف در اویغورستان چین) از آن نام برده شده است. طوایف خدرلی، آلیلی، نخور، مؤرچه، سؤنچه و آنولی نیز هر چند در میان تیره های طوایف اغوز جایی ندارند. اما این طوایف هم از اقوام کهن و دیرپای ترکمن به شمار می آیند.

طوایف تکه، یموت، ساریق، ارساری نیز اساساً بین قرون 16-15 میلادی بصورت کنونی پدید آمدند و کم کم دوام و قوام یافته چندین قوم دیگر را نیز با خود همراه نمودند و به صورت بزرگترین و قدرتمندترین اقوام ترکمن در آمدند.

در مورد طوایف افوز و ترکمن باید گفت اغوزها همان ترکمن ها هستند و ترکمن ها نیز همان اغوزها و نمی توان آنها از هم تفکیک نمود. کتاب قورقود آتا (از آثار مکتوب باستانی ترکمن ها) و نیز تالیفات محمود کاشغری (11میلادی)، رشیدالدین فضل الله (12میلادی)، و ابوالغازی خان (17میلادی) مؤید این نکته می باشند.
بعد از قرن 11 میلادی زبان اغوز در زیان ترکمنی ادغام می شود وکم کم لفظ قوم شناسی اغوز به لفظ ترکمن تغییر نام می دهد.

محمود کاشغری (ترکولوژیست معروف و صاحب کتاب وزین دیوان لغات الترک) در این زمینه می نویسد:«ترکمن ها قبیله ای از اغوزهای ترک هستند»، رشید الدین فضل الله نیز می نویسد:« اقوام اغوز، به تمامی این اقوام ترکمن می گویند... از فرزندان اغوز 24نسل پدید آمد، تمامی اقوام ترکمن در سطح دنیا جملگی از این 24 نسل اغوز پدید آمده اند. لفظ ترکمن در زمانهای قدیم وجود نداشته است بلکه به اقوام ترک کوچرو و مالدار تنها کلمه ترک اطلاق می شده است و هر قبیله ای دارای لقب ویژه خود بوده است. اقوام اغوز در بدو امر در ماوراءالنهر (بین آمودریا و سیردریا) و نیز خاک ایران نشو و نما یافته اند. شرایط آب و هوایی کم کم در آناتومی صورت آنان تاثیر گذارد و چهره آنان به چهره تاجیک ها شباهت پیدا نمود اما بدلیل آنکه آنان کاملاً در جامعه تاجیک داخل نشند تاجیکان به آنان لقب «ترکمان» یعنی «ترک مانند» دادند. این لقب بعدها همه طوایف اغوز تعمیم یافت و طوایف اغوز به این نام اشتهار یافتند.

تقریباً مشابه این نظریات را می توان در آثار میرخواند(مورخ ایرانی در قرن 15میلادی) مشاهده کرد.

ابوالغازی خان در آثارش به معنای القاب 24 طایفه اغوز اشاره نموده و در مورد شکل های گوناگون توتم های بین قبایل اغوز که اکثراً بصورت پرونده ای شکاری نمود پیدا می کنند و حالت سمبولیک دارند به طور مبسوط اظهارنظر می کنند.

علاوه بر نظریه شباهت یافتن ترکمنها به تاجیکان، نظریات مختلف دیگری نیز در باب پیدایش کلمه ترکمن به لحاظ جامعه شناختی و زبان شناختی مطرح گردیده است. یکی از بدیهی ترین و ساده ترین این نظریات به این صورت عنوان می شود که وقتی از این اقوام درباره تعلق خود به یک ملت و قوم می پرسنند آنها در جواب می گویند: «تورک-مِن» یعنی که «من ترک هستم» و بعدها این لفظ (ترکمن) به عنوان وجه تمایز و تشخیص آنان از سایر اقوام مصطلح میگردد. اما نظریه فوق تنها در حد یک پیش فرضیه مطرح و سندیت تاریخی ندارد.

نظر بعدی در مورد کلمه ترکمن جنبه دینی دارد، به این صورت که به ترکهایی که دین اسلام پذیرفته اند ترکمان نام می نهند که به معنای «ترک –ایمان» (ترک با ایمان) می باشد. در مورد نظریه فوق باید افزود طوایف اغوز که در قرن 11-8 میلادی در کرانه های سیر دریا و مناطق جنوبی آن می زیستند دین اسلام را پذیرا شدند و ملل همسایه آنها به آنان (اغوزهای مسلمان شده) «ترک –ایمان» یعنی «ترک های با ایمانی که اسلام را به عنوان دین خود پذیرفته اند» لقب نهادند.

سه نظریه فوق از نظریات مهم درباره پیشینه کلمه ترکمن می باشند. درباره اینکه کدامیک از نظریات بالا به لحاظ نژادشناسی درباره ترکمنها صادق است نمی توان به طور قطع نظر داد اما آنچه در این بین روشن است اینکه ترکمنها در بدایت امر به عنوان اغوز و حدوداً از قرن دهم میلادی به بعد بعنوان ترکمن در بین سایر اقوام شناخته شدند به این معنا که نیاکان ترکمنها همان اغوزها بوده اند، ابوالغازی خان در کتاب خود تحت عنوان فصل«ذکر نامگذاری ایل اغوز به نام ترکمن» به این نکته اشاره می کند.

طبق روایات، اغوزخان دارای عمری طولانی بوده و سرزمین وسیعی را تحت سیطره خود داشته است.

اگر رسید الدین فضل الله به زندگی اغوزخان در زمان پیامبر اسلام اشاره میکند، محمود کاشغری کلمه اغوز را به دوران اسکندر مقدونی (قرن 11 ق.م) نسبت می دهد.

سالیربابا عقیده دارد که اغوز به همراه فرزندانش سرزمین های خراسان، دهستان (داهه)، کوهستان (جبال زاگرس) مازندران، گرگان(هیرکانیا) ، پارس، کرمان، دیابکر، شام، کردستان، بغداد، دمشق و مصر را فتح می کند و سپس به سمت سرزمین روم لشکرکشی میکند. طبق نوشته سالیربابا، اغوزخان بعد از فتح سرزمین های موصوف به موطن خود (در حوالی سیر دریا) بر میگردد و جشن بزرگی راه می اندازد که این جشن 900 گوسفند و 1000 گاو قربانی می کند.

البته نوشته های مربوط به سدهای میانی میلادی چندان نیز خالی از خیال پردازی نیست اما فارغ از این نکته، طبق روایات، افسانه ها، اشعار و امثال و حکم موجود بین تراکمه سرزمین دیاربکر، تبریز، روم، شروان، اصفهان، هرات، کنعان و مصر تحت نفوذ و سیطره ترکمن ها بوده است که حکومت ترکمانان سلجوقی بر مناطق پیش گفته صحت این مدعاست.

در بین اغوزها از دیربازاصل تغییر ناپذیر وجود داشته است. آنان هر جا اقامت می نمودند به هنگام نبرد، طوایف متحد خود را به دوبال (دوگروه) تقسیم می کردند که در بین قرن 13-11میلادی اصطلاح «اوچ اوق» و «بوزاوق» به این دو بال اطلاق می شد و بعدها دو گروه «ایچ اغوز» و «داش اغوز»، (اغوز درونی و اغوز بیرونی) به عنوان تقسیم بندی درونی اغوزها بکار می رفته است، به هنگام نبرد نیز این گروهها به عنوان بال راست و بال چپ عمل می نمودند.

این امر در مورد ترکمنها هم مصداق دارد بعنوان مثال آنها نیز اصطلاحی همچون «ایچکی سالیر ـ داشغی سالیر»، «سویین خان ـ اِسِن خان»، « تکه ـ یموت ـ ، « اوتامیش ـ توختامیش» رایج است.

این سنت (تقسیم بندی اقوام به دو گروه) از دیربا دارای اهمیت فراوانی بوده است یعنی تقسیم بندی لشکر به دوبال در بین اغوزها و ترکمن ها و یورش بردن از چپ و راست و نیز خاصیت تحرک بخشی به قشون از آرایش مناسب نظامی و اداره صحیح جنگ حکایت می کند.

درباره ثروت و دارایی های اغوزها اطلاعات آشکار و مشخصی در دست نیست، ابن فضلا ضمن اشاره به پدیده اشرافیت در بین اغوزها و کوچرو و دامدار بودن آنان درباره بعضی از بزرگان اغوز سخن به میان می آورند که دارای ده هزار اسب و صدهزار گوسفند و گاو یوده اند.

وجود اشراف اغوز با اینچنین ثروتی و نیز ذکر این نکته که این اشراف قطعا افرادی را جهت نگهداری و مراقبت از دامهایشان به اسیری و بیگاری می گرفته اند.

وجود تضاد طبقاتی واجتماعی را بین جمعیت اغوز ـ ترکمن در فاصله قرن 10 میلادی نشان می دهد.

علاوه بر وجود برده ها و بیگاری کشیدن از آنها بین خود جوامع اغوز ترکمن نیز افراد به دو دسته دارا و ندار تقسیم می شدند و غالباً بین دسته های مختلف آنان برای تصرف چشمه های آب و چاههای آب شیرین درگیری همیشگی وجود داشته است.

البته اینکه بگوییم ترکمن های اغوز تنها به دامداری مشغول بوده اند امری اشتباه است، طبق نظریه دانشمندان معروف روس سی.پی.تولستوف اغوزها به شاخه های شغلی متفاوتی تقسیم می شوند یعنی بین آنان دسته یکجانشین، دسته ای نیمه یکجانشین و دامدار، گروهی کشاورز و دسته ای نیز صیاد وماهیگیر بوده اند. آنان دارای شهرهایی دائمی با حصار و باروها و دروازه های بسیار مستحکم بوده اند. به راستی هم در قرن 11و10 میلادی اغوزها در کرانه های سیردریا شهرهای آبادی چون جنت، یانقی کنت، سیغناق و سویت کنت داشته اند.

درباره طبقات جمعیتی اقوام اغوز ـ ترکمن معلومات دقیقی در دسترس نیست اما در بین آنها به القاب و عناوینی همچون خاقان خان، یبغو، یینال و قودارقین بر می خوریم. در این باره اطلاعات پلانوکارپینین، جهانگرد ایتالیایی بسیار راهگشاست. سه جهانگرد ایتالیایی در زمان قدیم وجود داشته اند که از صحری آسیا عبور کرده و اطلاعات ذیقیمتی را درباره آن منطقه بجا گذاشته اند.

پلانو کارپینین در سال 1246 میلادی، مارکوپولو بین سالهای 1288-1271 و فلوریو بینیون نیز در سال 1722 میلادی از دشت قبچاق (در قسمت شمال ترکستان کنونی) عبور کرده و آنچه را که دیده و شنیده اند به رشته تحریر در آورده اند که این اطلاعات برای شناخت از ترکمن های آن دوره بسیار حائز اهمیت است.
طبق اطلاعات پلانوکارپینین مردمی که در دشت قبچاق می زیستند دارای یک سردار (حاکم) بوده اند که آن سردار هم به نوبه خود تحت رهبری خان بزرگ یا طبق گفته کارپینین امپراطور قرار داشت.

طبق دستور امپراطور، ایلات متبوع موظف بودند آذوقه و اسب را به هر میزان که باشد در اختیار کاروانها و جهانگردانی که در مسیر خود از میان آنها عبور می کردند قرار بدهند. البته اطلاعاتی که پلانو کارپینین در اختیار ما قرار میدهد به سده های 11-10 میلادی مرتبط است و آن دوران مربوطه به هجوم مغولان به مناطق زیستی ترکمن ها می باشد و تعمیم دادن آن به جامعه ترکمن چندان صحیح نیست، اما با این وجود کارپینین درباره نقش حاکمان و سرداران ترکمن و استراتژی هایی که آنها در طول اعصار مختلف برای جمعیت ترکمن ها در نظر گرفته اند اطلاعات ذیقیمتی بدست می دهد.

اگر صفحات تاریخ را ورق بزنیم و اطلاعات مربوطه را جمع آوری نماییم در زمینه پیدایش ترکمن ها به دو پروسه و نظریه می رسیم که همانند دو میله نردبان به هم پیوسته اند. اولین نظریه مربوط به سده های تاریخی 11-8 میلادی می باشد که در این ادوار شخصیت تاریخی ترکمن ها تکوین یافته است. در این دوره اغوزها ترکمن اشتهار یافتند.

اما در آغاز قرن 13 میلادی با هجوم مغولان به صحرای اوراسیا و خاورمیانه طوایف مختلف اغوزترکمن گسل وشکاف ایجاد شد و ارتباط بین طایفه های مختلف تا حدود زیادی از بین رفت.
اقوام ترکمن که هم اکنون ساکنین آسیای میانه، ایران، افغانستان هستند در زمره طوایف بزرگ و ریشه دار و قدیمی ترکمن هستند که قبل از هجوم مغولان بخش بزرگی از ملت ترکمن را تشکیل می دادند.

خرده طوایف ترکمن ها در دوران بعد از تسلط مغول ها ابتدا در طایفه یازیر، سپس طایفه سایر، سپس طایفه حضرلی، اوچیل، اسن لی و تکه-یموت ادغام شدند. این فرایند از سده های 13-12 میلادی آغاز و تا سده های 18-17 میلادی به طول انجامیده است.

نظری به ترکیب نژادی کنونی ترکمنها ـ فارغ از اینکه در کدام منطقه (آسیای میانه، ایران، افغانستان) می زیند-بیانگر تقسیم شدن های مکرر آنان به تیره ها و طایفه های گوناگون می باشد.

در حالی که تا حدود یکصدسال قبل بعلت آنکه مرزبندیهای سیاسی کنونی در آن زمان وجود نداشته و حکومت مرکزی خاصی نیز در حیطه زیستی ترکمن ها وجود نداشته است ترکمن ها به لحاظ نژادی یک ترکیب یکپارچه را تشکیل می داده اند و ملت واحد ترکمن به معنای واقعی آن وجود داشته است. در حالی که بعد از ترکمن ها (طبق تقسیم بندی جغرافیایی و سیاسی) به جوامع ترکمن خیوه، بخارا، ایران، افغانستان تقسیم شدند.

آشکارترین و اساسی ترین زیان پیوستن ترکمنستان به روسیه این بود که طوایف و تیره های ترکمن که قبلا یک واحد یکپارچه را تشکیل می دادند به تقسیم بندی های فراوان دچار شدند و بدین صورت عملا وحدت بین ترکمن ها از هم پاشید.

ترکمنها از قدیمی ترین و ریشه دارترین ملل ساکن در آسیای میانه و مشرق زمین هستند و به همین دلیل پیشینه تاریخی بسیار غنی و پرباری دارند. گاهی اوقات بین باستان شناسان در باره اینکه کدام قوم جلوتر از سایر اقوام در آسیای میانه ساکن شدند و کدام دارای تمدن کهن ترک هستند و ملیت کدامیک دارای خلوص نژادی بیشتر ی می باشد. بحث و مناقشه می شود.

بعضی قدیمی ترین ملیت موجود در آسیای مرکزی را تاجیک ها می دانند و بقیه نیز در این زمینه به ترکمنها اشاره می کنند.

گروهی نیز عقیده دارند که ازبک ها ضمن اتحاد با اقوام قبچاق و چاقاناق در طی پانزده قرن و قرقیزها ضمن کوچ از حوزه ینی سئی و آلتای در طول هفده قرن در آسیای مرکزی استقرار یافتند.


بحث غیرعلمی و متعصبانه نژادی در زمینه اینکه کدام نژاد متقدم تر از سایر نژادها بوده و صاحب تمدن است به هیچ وجه صحیح نیست چرا که تمامی ملل بسیار دیرپاتر از نامهای متعارف نژادی (وامروزین) خود و بسیار قدیمی تر از چهره و فنوتیپ ظاهری و کنونی خود هستند یعنی اینکه ابتدا یک ملت بوجود می آید و سپس به لحاظ اتنیکی(نژادی) بر روی آنها نام نهاده می شود.

علاوه بر آن در حال حاضر هیچ قومی بلحاظ اتنیکی (نژادی) کاملاً خالص نیست بلکه ملتها و اقوام در طول تاریخ تکوین خود بسیاری از تیره ها و نژاد ها را در خود پذیرفته و بر دیگر نژادها تاثیر گذاشته اند.

در مبحث پیدایش قوم ترکمن پروسه اول به لحاظ زیانشناختی پدید آمد که طی آن اقوام ساکن به سمت زبان ترکی کشیده شدند. زبان و فرهنگ ترکی به لحاظ غنای خاص خود غالب شد.

پروسه سوم از لحاظ بیولوژیک (زیست شناسی) پدید آمد که طی آن ویژگی های ظاهری این اقوام به چهره مغولی شباهت یافت.

کوتاه سخن آنکه در این فرایند تنها تحول زبانی پدید نیامده است بلکه علاوه بر آن به لحاظ فیزیولوژیک آناتومی چهره اقوام هم دچار دگرگونی شد.

به این ترتیب در نتیجه ادغام این ترکیبها و عناصر نژادهای گوناگون در بین یک ملت پدید آمدند که این قضیه امری بسیار پیچیده است و در طول سالیان بسیار طولانی بوجود آمده است و آنتروپولوگ ها (انسان شناسان) به تنهایی نمی توانند پاسخی برای چگونگی تشکیل این فرایند بیابند(بلکه این امر مستلزم مطالعات همه جانبه باستان شناسی، زبان شناسی، زیست بوم شناسی و ... نیز میباشد).

طبق نظر انسان شناسان اقوام ترکمن، تاجیک و ازبک دارای تیپ یووروپوئید (اروپایی) هستند و اقوام قزاق، قرقیز و قاراقالپاق نیز دارای تیپ مونگلوئید (مغولی) هستند.

اما درباره اینکه در هر یک از این اقوام تا چه حد ترکیبات بالا تاثیر داشته و تا چه حد در این اقوام نفوذ داشته است نمی توان حکم قطعی داد و به لحاظ آماری هم نمی توان به نتیجه بخصوصی دست یافت . درباره ویژگی های فتوتیپی طوایف ترکمن در ترکمنستان باید گفت که در ترکمنستان جنوبی و میانی (ونیز ایران) فنوتیپ غالب تراکمه یوروپوئید (اروپایی) است.

تغییر و تحول در ویژگی های ظاهری ترکمن ها در 300 تا 500سال اخیر بسیار عمده بوده است اما بیراه نیست اگر بگوییم این تغییر و تحول در بین طوایفی (همچون ارساری، چاودیر، ایگدیر، ابدال، بورونجوق، بوزاچ و سوین آجی) هیچ جایی نداشته است هر چند جدا نمودن طوایف از یکدیگر به لحاظ میزان تاثیرپذیری – امری ناممکن است.

در حال حاضر هر گاه طوایف ترکمن در قابل یک ملت واحد در شهرهای بزرگ در کنار هم می زیند و ارتباطات درونی خود را افزایش میدهند تغییر و تحولات نژادی بصورتی که در بالا گفته شد سرعت و شتاب بیشتری به خود می گیرد. این امر خود می تواند یک قانون به شمار آید.
صفحه مناسب چاپ 
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه
مهمان
فرستاده‌شده در تاریخ: ۱۳۹۳/۱۲/۲۷ ۲۰:۳۸  به روز‌شده در تاریخ: ۱۳۹۳/۱۲/۲۸ ۱۷:۵۴
 پاسخ به در آمدی بر پیشینه و خاستگاه ق...
ترکمن ها همان. اشکانیان و ماساژتها و هپتالها هستند که ادغام شدند
پاسخ